Układ endokannabinoidowy

W skrócie

• Odkryty dopiero na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, przy okazji badań nad mechanizmem działania THC.
• Składa się z trzech elementów: receptorów (CB1, CB2), endokannabinoidów (anandamid, 2-AG) i enzymów je rozkładających.
• Receptory CB1 dominują w układzie nerwowym, CB2 — w komórkach układu odpornościowego.
• Podstawową funkcją układu jest utrzymywanie równowagi wewnętrznej organizmu (homeostazy).
• Występuje u wszystkich kręgowców — nie jest cechą charakterystyczną wyłącznie dla człowieka.

Czym jest układ endokannabinoidowy

Historia tego odkrycia jest nietypowa i warto ją znać, bo tłumaczy, dlaczego ECS jest tak słabo obecny w powszechnej wiedzy medycznej.

Zwykle najpierw opisuje się układ fizjologiczny, a potem szuka substancji, które na niego działają. Tu kolejność była odwrotna. Po wyizolowaniu THC w 1964 roku badacze przez dwie dekady próbowali ustalić, w jaki sposób ten związek działa na organizm. W 1988 roku zidentyfikowano pierwszy receptor, do którego się przyłącza. Pojawiło się wtedy oczywiste pytanie: po co organizm miałby posiadać receptor dla substancji roślinnej?

Odpowiedź nadeszła w 1992 roku wraz z odkryciem anandamidu — związku wytwarzanego przez sam organizm, wiążącego się z tym samym receptorem. Nazwa pochodzi od sanskryckiego ānanda, „błogość”. Okazało się, że THC nie tworzy nowego mechanizmu — jedynie wchodzi w istniejący, naśladując cząsteczkę, którą organizm produkuje sam.

Praktyczna konsekwencja tej chronologii: układ endokannabinoidowy opisano po tym, jak zamknięto większość klasycznych podręczników fizjologii. W programach studiów medycznych bywa więc obecny w stopniu nieproporcjonalnym do swojej roli.

Elementy układu

Receptory

CB1 — występuje w największym zagęszczeniu w ośrodkowym układzie nerwowym: hipokamp, móżdżek, jądra podstawy, kora przedczołowa, układ limbiczny. To do niego przyłącza się THC, wywołując efekt psychoaktywny. Znamienne jest to, gdzie receptorów CB1 nie ma — w pniu mózgu, sterującym oddychaniem, ich gęstość jest bardzo niska.

CB2 — dominuje w komórkach układu odpornościowego, śledzionie, migdałkach i tkance kostnej. Aktywacja CB2 nie wywołuje efektów psychoaktywnych, co czyni ten receptor przedmiotem intensywnych badań w kontekście stanów zapalnych.

Endokannabinoidy

Anandamid (AEA) — pierwszy odkryty. Częściowy agonista CB1, szybko rozkładany przez enzym FAAH. Wiązany jest z regulacją nastroju, odczuwania bólu i apetytu.

2-arachidonoiloglicerol (2-AG) — występuje w mózgu w wyższym stężeniu niż anandamid. Pełny agonista obu typów receptorów.

Istotna cecha: endokannabinoidy nie są magazynowane w pęcherzykach synaptycznych jak klasyczne neuroprzekaźniki. Powstają na żądanie, w odpowiedzi na konkretny bodziec, i działają wstecznie — od neuronu postsynaptycznego do presynaptycznego, regulując intensywność sygnału. To mechanizm sprzężenia zwrotnego, rodzaj hamulca zapobiegającego nadmiernemu pobudzeniu.

Enzymy

FAAH rozkłada anandamid, MAGL — 2-AG. Ich aktywność decyduje o tym, jak długo utrzymuje się sygnał endokannabinoidowy. Są celem badań nad lekami, które zamiast dostarczać kannabinoidy z zewnątrz, wzmacniałyby działanie tych wytwarzanych wewnętrznie.

Jak działają na niego kannabinoidy roślinne

THC naśladuje anandamid i bezpośrednio aktywuje receptor CB1. Jest przy tym trwalszy od anandamidu — nie podlega tak szybkiemu rozkładowi — przez co jego działanie jest silniejsze i dłuższe niż sygnału naturalnego.

CBD działa inaczej i bardziej pośrednio. Nie aktywuje CB1 w sposób wywołujący odurzenie. Modyfikuje natomiast sposób, w jaki receptor reaguje na inne związki, i wpływa na aktywność enzymów rozkładających endokannabinoidy. Stąd obserwacja, że CBD potrafi łagodzić niektóre efekty THC — mimo że sam nie jest jego antagonistą w klasycznym rozumieniu.